Waarom je ‘Dunkirk’ moet laten zien in de klas

“Ik ben gisteren naar Dunkirk gaan zien. Ik stel voor dat u dat ook doet.”

Deze felle woorden postte ik op de sociale media, ongeveer twaalf uur nadat ik de cinema verliet. Op dat moment nog intens gravend in mijn hoofd over wat ik nu juist van deze film moest maken. En dat zijn de ‘goeie’ films. Degene die blijven hangen in je hoofd.

Christopher-Nolans-Dunkirk-IMAX-poster-cropped

‘Dunkirk’ is een oorlogsfilm van de hand van Christopher Nolan. Het is zijn tiende langspeler en in dat repertoire vind je onder meer de gevierde Batman-trilogie, het mysterieuze ‘Inception’, het ambitieuze ‘Interstellar’ en het experimentele ‘Memento.’ Nolan is een eigenzinnige filmmaker.  Maar wel een regisseur die een miljoenenpubliek naar zijn films weet te trekken.

En dat geeft hem carte blanche in wat hij wil maken, iets wat een rariteit is geworden in de filmbranche. Zo overtuigde hij Hollywood om een oorlogsfilm te maken waar eigenlijk geen Amerikaan in voorkomt.

Wat maakt ‘Dunkirk’ nu zo straf? Wel, enerzijds is er natuurlijk het visuele. Alle scenes werden opgenomen in Duinkerke zelf wat het geheel authentiek maakt. Samen met werkelijk pareltjes van cinematografie is deze film, alleen al visueel, een hoogvlieger.

Maar misschien nog straffer is de vertelling. Het verhaal heeft drie verhaallijnen: op het water in een boot, in de lucht in een vliegtuig en op het land aan de pier. Je volgt de verhaallijnen niet chronologisch, waardoor je in het begin even zoekende bent. Maar eenmaal je dat aspect loslaat, valt alles als een puzzel in elkaar. Ik besef dat ik nu een beetje vaag blijf, maar ik wil u de plot natuurlijk niet verklappen.

Dit is storytelling op zijn best. Met heel weinig dialogen, krijg je een van de strafste oorlogsverhalen uit de Tweede Wereldoorlog op je bord gesmeten: De evacuatie van meer dan 300 000 Britse soldaten die vastzitten tussen de vijand en de zee.

Maar dat is niet de finale boodschap die ik meepak uit de film. Het verhaal, de reddingsactie, is maar de kapstok om iets veel groter aan te hangen, namelijk: oorlog is waanzin. En dat is de grootste verdienste van deze film. Het slaagt erin om die waanzin naar de kijker te vertalen. Bijna anderhalf uur zit je te kijken naar wat niet anders kan omschreven worden als intense angst. Angst die je ziet bij de personages, die je hoort door de dreigende muziek en die je voelt door de beklijvende beelden.
Dit verhaal gaat nu over Britten in de Tweede Wereldoorlog, maar zou evengoed kunnen gaan over Amerikanen in Vietnam, Fransen in Waterloo, Amerikanen in Afghanistan. Wat je ziet en voelt is wat oorlog eigenlijk echt is. Geen helden, geen epische gevechten met zwaarden en speren, geen verheerlijking van geweld, geen winnaars noch verliezers, geen vijanden die door en door slecht zijn (er komt geen Duitser of hakenkruis in beeld), maar gewoon angst, paranoia en dood.

In de trailer alleen al zit er al een fenomenaal beeld, waarbij je een heleboel soldaten ziet staan die zachtjes opkijken naar de bommenwerper die aan de hemel verschijnt. De bommenwerper zelf zie je niet, enkel zijn schaduw. Je ziet de angst verschijnen op hun gezichten en ze kunnen niets anders doen dan bukken en hopen.

dunkirk-movie-preview-01_feature

En dat is misschien wel de belangrijkste boodschap die een leerling van een oorlog moet meepakken. Oorlog is waanzin. Oorlog is een kwaad. En iets dat te allen tijde vermeden moet worden. Er is geen oorlog die cool is, er is geen oorlog die simpel en zwart/wit is. Er is geen oorlog zonder een prijs die elke speler moet betalen.

Maar al te vaak wordt oorlog verteld aan de hand van droge feiten:

De 80-jarige oorlog. Van 1568 tot 1648. De (Spaanse) Nederlanden tegen het grote Spaanse rijk. Einde in vrede van Münster.

Perzische oorlog. Vijfde eeuw voor Christus. Oorlog tussen de Perzen en de Griekse stadstaten. Gewonnen door de Grieken.

Tweede Golfoorlog. De Irakoorlog. Start in maart 2003. Amerikanen trekken Irak binnen in de hoop Sadam Hoessein te verdrijven. In 2011 trokken de laatste Amerikaanse troepen zich terug.
Schrijf dit neer op je examen geschiedenis en je zal mooie punten scoren. Schrijf er nog een paar economische gevolgen op, een geografische verschuiving hier en daar en je hebt je les goed geleerd. Maar is dat wat we willen dat leerlingen onthouden van een oorlog?

Ja, voor een deel wel, want zo’n Tachtigjarige Oorlog gaat niet allen over geweld. Die gaat in de 16e eeuw. Belangrijk en nodig. Maar tegelijkertijd duwen al die feiten en schemaatjes ook de wreedheid en gruwelijkheid van elke oorlog naar de achtergrond. Het rationaliseert oorlog. Het maakt het iets tastbaar. Logisch zelf. Er is een conflict tussen twee entiteiten? Oorlog is een mogelijkheid. Een dictator graait buiten zijn grenzen? Trek ten oorlog om hem te stoppen. Het maakt van oorlog een legitiem en rationeel argument om een conflict of probleem op te lossen.

Ik ga hier niet pretenderen dat we niet ten oorlog hadden moeten trekken tegen Hitler en Nazi-Duitsland, dat we Napoleon zijn gang hadden moeten laten gaan, maar we moeten leerlingen duidelijk maken wat, naast die politieke en economische gevolgen, zo’n oorlog betekent. Oorlog kan een antwoord zijn, de geschiedenis heeft dat aangetoond. Zonder de wapens op te nemen tegen Nazi-Duitsland had onze wereld er heel anders (en erger) aan toe geweest, maar we moeten leerlingen duidelijk maken wat de gigantische gevolgen zijn van zo’n oorlogsverklaring. En vooral dat die gevolgen verder reiken dan economie en politiek en misschien wel het diepste inhakken op de psychologie van een bevolking.

hq720

‘Dunkirk’ vertelt een verhaal van een weekje. Niet meer dan dat. Je krijgt geen voice-over die een historisch verhaal brengt (in het begin een korte situatieschets in enkele zinnen op het scherm). Geen palaver over tactieken en heroïek (Er zijn amper dialogen, daar is in die waanzin geen tijd voor). Wat je ziet is soldaten die bang zijn, huilen, schreeuwen dat ze naar huis willen, vrienden verliezen en als ratten vechten voor hun leven.

Kortom, beste leerkracht geschiedenis, mavo, PAV, godsdienst, cultuurwetenschappen … maak twee uurtjes vrij in uw jaarplan (ik weet het, u heeft waarschijnlijk al uren te kort) en laat leerlingen deze film zien. De film is geschikt voor leerlingen vanaf 13-jaar, want ook daar maakt Nolan een bewuste keuze. Ook al voel je de terreur zinderen door je lijf, je wordt niet overstelpt met een karrenvracht aan bloederige taferelen. Daarvoor is de beeldvorming te slim en clever. Dit is straffe cinema die u uw leerlingen niet mag ontnemen.

Laat ze de angst voelen, de waanzin zien. Alleen dan laat je oorlog echt zien tot wat het is.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s